[PL] Relokacja jako rytuał przejścia. Między stratą a odrodzeniem

Patrycja wróciła do Krakowa po siedmiu latach w Londynie – wymarzona praca, prestiżowe studia, stabilizacja. Po roku w Polsce co wieczór przewija Instagram ze zdjęciami znajomych z UK, a jej polscy przyjaciele nie rozumieją, dlaczego „narzeka, skoro sama chciała wrócić”. Tomek planuje powrót od trzech lat – rodzice się starzeją, on tęskni za Polską, “nic go tu nie trzyma”. Wakacje w Polsce są dla niego oderwaniem od obowiązków ale sam przyznaje, że lubi swoje życie za granicą i ciągle się waha. Ania wróciła, nie wytrzymała roku i znów pakowała walizki, tym razem przeniosła się do Berlina. To już trzecia przeprowadzka w ciągu pięciu lat. Znów będzie „tą nową”, znów będzie tłumaczyć swoją historię, znów będzie zaczynać od zera. Nie wie już, gdzie jest jej dom. 

Trzy różne historie. Jeden niewidoczny smutek. I setki podobnych do nich Polaków, którzy siedzą w zawieszeniu między „tam” a „tu” – bez mapy, bez instrukcji, często bez zrozumienia nawet od najbliższych. 

Relokacja odsłania cząstki ciebie, o których nie wiedziałeś lub nie wiedziałaś, że istnieją. Wiedz, że nie jesteś w tym sam ani sama. Ten artykuł skupia się na rozpoznaniu niewypowiedzianej żałoby związanej z relokacją oraz ujmuje ją na nowo przez pryzmat starożytnej praktyki – Rytuału Przejścia. A co, jeśli Twoja dezorientacja nie jest problemem do rozwiązania, ale transformacją, którą należy uhonorować? Co, jeśli strata, którą odczuwasz, to w rzeczywistości pierwszy etap stawania się kimś nowym? 

Przez tysiąclecia kultury na całym świecie uznawały, że transformacja wymaga rytuału. W przedchrześcijańskiej tradycji słowiańskiej chłopcy przechodzili postrzyżyny – swoje pierwsze obcięcie włosów między 7 a 10 rokiem życia — oznaczające przejście z dzieciństwa (świata matki) do świata mężczyzn (opieki ojca). To nie było jedynie obcięcie włosów, ale symboliczna śmierć i odrodzenie.

Antropolodzy identyfikują trzy uniwersalne etapy w rytuałach przejścia: separację, liminalność (stan zawieszenia) i włączenie. Separacja oznacza zostawienie za sobą tego co znane. Ten etap charakteryzuje się niepewnością i lękiem, a także możliwościami. Liminalność zaczyna się, gdy doświadczamy dezorientujących emocji bycia między dwoma stabilnymi etapami życia. W tym transformacyjnym okresie internalizujemy nowe wartości i normy, zdobywając lekcje, które pomagają nam dobrze żyć w nowym kontekście. Włączenie zamyka cykl, aby ponownie dołączyć do społeczności z nową tożsamością. Afrykańskie rytuały inicjacyjne niewątpliwie ucieleśniają ten wzorzec. Inicjowana osoba jest oddzielana od rodziny, by żyć z innymi w lesie, co reprezentuje symboliczne doświadczenie śmierci, życia w świecie duchowym i odrodzenia z nową rolą w swojej społeczności.

Twoja relokacja jest współczesnym rytuałem przejścia. Separacja od domu, dezorientująca liminalność adaptacji i stopniowe włączanie się w nowe życie nie są oznakami, o popełnieniu błędu. To dowód, że znajdujesz się w środku głębokiej transformacji. 

Dlaczego czuję, że przeprowadzka była złą decyzją, nawet jeśli bardzo tego pragnąłem? 

Możesz doświadczać żałoby nieuznanej (disenfranchised grief) — terminu, który psycholog Kenneth J. Doka wprowadził w 1989 roku, aby opisać straty, która jest bagatelizowana przez społeczeństwo. Kiedy przenosisz się do innego kraju w poszukiwaniu nowych możliwości, ludzie oczekują wdzięczności, a nie żałoby. „Sam to wybrałeś”, przypominają ci, „pomyśl o przygodzie!”, ale ty opłakujesz prawdziwe straty: społeczność, systemy wsparcia, komfort domu, poczucie przynależności. To tworzy bolesny paradoks. Z jednej strony jesteś spełniony, twoja kariera się rozwija, wzrastasz, żyjesz życiem, które inni znają z opowiadań. Jednak z drugiej strony przechodzisz żałobę, jesteś odizolowany, pozbawiony punktu oparcia, czujesz się winny, że odczuwasz coś, czym nie jest wdzięczność. Obie prawdy współistnieją, a ambiwalencja jest najtrudniejszą częścią. 

Relokacja zakłóca znajome rutyny i wymusza ciągłą konfrontację z tym, co egzystencjalny psycholog Irvin Yalom nazwał „ostatecznymi problemami” życia — śmiercią, wolnością, izolacją i bez sensownością. Kim jestem bez mojego kontekstu? Co nadaje sens mojemu życiu tutaj? Gdzie jest moje miejsce? To nie są abstrakcyjne pytania filozoficzne. To pilne, ucieleśnione doświadczenia, które domagają się odpowiedzi. Twoja relokacja zmusza cię do rekonstrukcji osobistej narracji. To jest zarówno żałoba, jak i dar. 

Nawigowanie Przez “Przejście”

Po pierwsze, daj sobie pozwolenie na żałobę. Nazwij stratę, poczuj ją i zrozum. Żałoba nie jest słabością, jest dowodem, że jesteś człowiekiem, że to, co zostawiłeś za sobą, miało znaczenie.

Elisabeth Kübler-Ross przedstawiła pięć etapów żałoby (1969): zaprzeczenie, gniew, negocjację, depresję i akceptację, które początkowo zostały zaobserwowane u pacjentów stojących w obliczu śmierci. Później te etapy zostały rozpoznane u każdego, kto doświadcza znaczącej straty. Pięć etapów żałoby nie tylko pomoże ci zrozumieć stan, w którym się znajdujesz ale również, ten schemat doskonale odzwierciedla Cykl Adaptacji Kulturowej, który socjolog Sverre Lysgaard zidentyfikował w 1955 roku. To dwa kompatybilne cykle, które mogą ci pomóc przejść przez egzystencjalne doświadczenia podczas życia za granicą.

To dopasowanie sugeruje, że adaptacja kulturowa jest procesem żałoby. Opłakujesz swoje dawne ja, jednocześnie rodząc nowe. Dyskomfort nie jest oznaką, że zawodzisz, jest oznaką, że transformacja działa. Pamiętaj, stajesz się, a nie znikasz. Twoja relokacja jest podróżą, a nie jednorazowym wydarzeniem. Osoba, którą byłeś, nie zniknęła, ona przechodzi zmianę. Tak działają wszystkie rytuały przejścia, poprzez symboliczną śmierć przychodzi odrodzenie. 

Jeśli ten artykuł do ciebie przemawia, jeśli jesteś zmęczony lub zmęczona udawaniem wdzięczności podczas przeżywania żałoby, albo jesteś spragniony lub spragniona przestrzeni, w której ambiwalencja jest honorowana, a nie lekceważona, dołącz do mojego warsztatu!

To nie jest networking ani „wskazówki integracyjne”. To przestrzeń do dzielenia się doświadczeniami, zadawania pytań, których boisz się zadać na głos: „Czy popełniłem błąd?” „Kim się staję?” „Czy kiedykolwiek znów poczuję się jak w domu?”. Zbadamy egzystencjalne wymiary relokacji, stworzymy osobiste mikro-rytuały i będziemy świadkami nawzajem swoich transformacji. Twoja żałoba jest prawdziwa. Twoja ambiwalencja jest uzasadniona. Twoje przeistaczanie się jest święte. Dołącz do nas, aby wspólnie odkrywać te ukryte terytoria: Zarejestruj się na warsztat już dziś: Warsztat – Relokacja jako rytuał przejścia.

Zapraszam – Sylwia Jankowska, TTIT

Bibliography

A Life Overseas. Disenfranchised grief. https://www.alifeoverseas.com/tag/disenfranchised-grief/ 

Doka, K. J. (1989). Disenfranchised grief. In K. J. Doka (Ed.), Disenfranchised grief: Recognizing hidden sorrow (pp. 3-11). Lexington Books.

EBSCO Research Starters. Disenfranchised grief. https://www.ebsco.com/research-starters/psychology/disenfranchised-grief 

HealthCentral. The stages of grief: Understanding the grieving process. https://www.healthcentral.com/condition/depression/stages-of-grief 

Indiana State University Scholars. Electronic theses and dissertations collection. https://scholars.indianastate.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2789&context=etds 

Kübler-Ross, E. (1969). On death and dying. Macmillan.

Lebese, R. T., Davhana-Maselesele, M., & Obi, C. L. (2022). Traditional male initiation schools and knowledge on reproductive health in Limpopo Province, South Africa. In StatPearls. StatPearls Publishing. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK601351/ 

Lysgaard, S. (1955). Adjustment in a foreign society: Norwegian Fulbright grantees visiting the United States. International Social Science Bulletin, 7(1), 45-51.

National Center for Biotechnology Information. (2023). Existential concerns in psychotherapy. PubMed Central. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10132274/ 

Participate Learning. The 4 stages of culture shock. https://www.participatelearning.com/blog/the-4-stages-of-culture-shock/  

Study.com. Rite of passage: Definition & examples. https://study.com/academy/lesson/rite-of-passage-definition-examples.html 

Study.com Homework Help. What are some examples of rites of passage? https://homework.study.com/explanation/what-are-some-examples-of-rites-of-passage.html 

Yalom, I. D. (1980). Existential psychotherapy. Basic Books.